Tia UV là gì? Chỉ số và tác hại nguy hiểm lên da và mắt

Bạn đã đeo kính râm lúc nắng to, nhưng mắt vẫn mỏi, da vẫn sạm. Vấn đề có thể không phải ở nắng, mà là tia UV đang âm thầm tác động theo cách bạn chưa ngờ tới. Tia UV là gì, nguy hiểm đến đâu và làm thế nào để bảo vệ mắt đúng cách – Tất cả trong bài viết này!

MỤC LỤC › Giải đáp tất tần tật về tia UV 1. Tia UV là gì? 2. Tia UV có mấy loại? Phân biệt UVA, UVB, UVC 3. Tia UV có ở đâu? 4. Khung giờ tia UV mạnh nhất trong ngày › Cảnh báo tác hại của tia UV 1. Nguy cơ ung thư mí mắt 2. Nguy cơ thoái hoá điểm vàng (AMD) 3. Gây đục thuỷ tinh thể 4. Nhanh lão hoá da 5. Rối loạn sắc tố da › Lợi ích của tia UV đối với cơ thể và đời sống › Phương pháp bảo vệ mắt hiệu quả khỏi tia UV 1. Đeo kính râm chống tia UV 2. Sử dụng kính đổi màu 3. Xây dựng chế độ ăn giàu dinh dưỡng › Các phân loại kính chống tia UV theo chuẩn quốc tế 1. Phân loại theo Khả năng ngăn chặn bước sóng 2. Phân loại theo Danh mục lọc 3. Phân loại theo Chất liệu tròng kính 4. Phân loại theo Công nghệ hỗ trợ › Lý giải những hiểu lầm thường gặp về tia UV 1. Tia UV và tia cực tím có phải là một không? 2. Trời râm hoặc nhiều mây có còn tia UV không? 3. Kính râm màu tối có đồng nghĩa với chống tia UV tốt không?

Giải đáp tất tần tật về tia UV

Để hiểu hơn về những tác động của tia UV đối với sức khỏe, trước hết chúng ta cần biết loại tia này là gì và chúng xuất hiện ở đâu.

Xem thêm các thuật ngữ hay:

• Ánh sáng xanh là gì, có ở đâu? Tác hại và cách bảo vệ mắt
• Kính đổi màu là gì? 7 sự thật bạn cần biết trước khi mua
• Kính đa tròng là gì? Cấu tạo và 5 loại đa tròng tốt nhất

1. Tia UV là gì?

Tia UV là viết tắt của Ultraviolet, đây là một bức xạ điện từ phát ra từ mặt trời. Tia UV nằm ngay ngoài vùng ánh sáng tím trong quang phổ nhìn thấy, vì vậy mắt người không thể nhìn thấy loại bức xạ này bằng mắt thường.

Nhiều người vì không nhìn thấy và không cảm nhận nóng rát ngay lập tức nên vẫn chủ quan, trong khi loại bức xạ này có thể gây tổn thương tích lũy theo thời gian.

2. Tia UV có mấy loại? Phân biệt UVA, UVB, UVC

Theo phân loại chuẩn của ISO và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tia UV được chia thành 3 loại chính dưới đây.

• UVA (320 – 400 nm): Đây là loại tia mà bạn tiếp xúc nhiều nhất, chiếm tới 95% lượng cực tím từ mặt trời chiếu xuống. Ngay cả khi trời râm và nhiều mây thì loại tia này vẫn hiện diện. Tia UVA có bước sóng dài nhất và có khả năng xuyên sâu vào da gây ra các nguy cơ sức khoẻ như: Lão hoá da sớm, đục thủy tinh thể, thoái hoá điểm vàng,..
• UVB (290 – 320 nm): 5% lượng cực tím mà bạn tiếp xúc còn lại thuộc về tia UVB. Mặc dù có bước sóng ngắn hơn UVA nhưng mức độ ảnh hưởng của UVB lại lớn hơn. Loại tia này có thể làm tổn thương DNA trong tế bào một cách trực tiếp, gây ra cháy nắng, viêm giác mạc, thậm chí là ung thư da.
• UVC (100 – 290 nm): UVC có mức năng lượng cao nhất và nguy hiểm nhất trong 3 loại. Tuy nhiên thì bầu khí quyển đã bảo vệ chúng ta rất tốt trước loại tia này. UVC bị tầng ozone hấp thụ hoàn toàn trước khi chúng chạm tới mặt đất. Mặc dù vậy thì UVC vẫn có thể xuất hiện trong các nguồn nhân tạo như đèn hàn xì, đèn khử khuẩn.

3. Tia UV có ở đâu?

Loại tia này có thể xuyên qua mây, đi qua một số loại kính cửa sổ và phản xạ trên các bề mặt như nước, cát hoặc tuyết. Vì vậy, ngay cả khi ở trong nhà, bạn vẫn có thể tiếp xúc với tia UV nếu ngồi gần cửa sổ hoặc ở môi trường có nguồn phát UV nhân tạo.

Ngoài ra, tia UV còn phát ra từ các thiết bị nhân tạo như đèn huỳnh quang, thiết bị khử trùng (đặc biệt là đèn UVC) và các giường tắm nắng (tanning beds). Các nguồn tia UV này tuy có cường độ thấp hơn mặt trời nhưng vẫn gây hại nếu tiếp xúc thường xuyên.

4. Khung giờ tia UV mạnh nhất trong ngày

Ngay từ khi mặt trời mọc, tia UV đã xuất hiện, đặc biệt là trong khung 10 giờ sáng cho đến 4 giờ chiều. Trong khung giờ này bạn cần hạn chế tiếp xúc nắng, đeo kính bảo vệ, bôi kem chống nắng hoặc tìm bóng mát.

Nếu kỹ hơn, bạn nên hạn chế ra đường vào lúc 10 giờ sáng đến 2 giờ chiều. Bởi vì theo WHO, mức UV cao nhất trong ngày sẽ rơi vào 4 tiếng quanh buổi trưa mặt trời (solar noon).

Một mẹo rất đơn giản để bạn xác định được mình có đang ở trong điều kiện bức xạ UV cao đó là: Nhìn vào bóng của bạn trên mặt đất, nếu bóng ngắn hơn chiều cao của bạn thì có nghĩa là bạn đang tiếp xúc với lượng UV cao. Ngược lại, nếu như bóng dài hơn  thì bạn đang đứng dưới mức UV thấp hơn.

Cảnh báo tác hại của tia UV

Mặc dù không thể nhìn thấy bằng mắt thường, các loại tia bức xạ này vẫn có mặt trong cuộc sống hàng ngày và có ảnh hưởng lớn đến sức khỏe, đặc biệt là đối với da và mắt.

1. Nguy cơ ung thư mí mắt

The Skin Cancer Foundation chỉ ra rằng: Vùng mí mắt có lớp da rất mỏng và là bộ phận dễ bị tổn thương của cơ thể. Nếu không được che chắn kỹ và tiếp xúc với tia cực tím lâu có thể dẫn đến một số bệnh ung thư da vùng mí mắt. Phổ biến nhất là ung thư tế bào đáy (basal cell carcinoma) và ung thư tế bào vảy (squamous cell carcinoma).

Tình trạng này tuy ít gặp nhưng tiến triển âm thầm. Nếu bỏ qua phòng ngừa hoặc phát hiện trễ, người bệnh có thể mất thị lực trung tâm và tầm nhìn ngoại vi.

2. Nguy cơ thoái hoá điểm vàng (AMD)

Tia cực tím có khả năng xuyên sâu vào và phá hỏng các lớp tế bào mắt, bao gồm cả võng mạc và điểm vàng. Từ đó, góp phần đẩy nhanh quá trình thoái hoá và làm mất dần thị lực trung tâm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng nhìn của người bệnh.

Thoái hóa điểm vàng là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực trung tâm ở người lớn tuổi. Bệnh này khiến người mắc phải khó thực hiện các hoạt động như đọc sách, nhận diện khuôn mặt hay lái xe.

Tuy nhiên cần trình bày rõ rằng: Tia UV chỉ là một trong những nguyên nhân gây ra thoái hóa điểm vàng, không phải nguyên nhân trực tiếp duy nhất. Bên cạnh đó vẫn còn những yếu tố nguy cơ chính là tuổi tác, hút thuốc, di truyền và chế độ dinh dưỡng.

Vì vậy, bạn cần bảo vệ mắt khỏi nguồn bức xạ mặt trời này từ sớm để tránh những bệnh nguy hiểm về mắt.

3. Gây đục thuỷ tinh thể

WHO ước tính khoảng 10% các ca đục thủy tinh thể liên quan đến việc tiếp xúc quá mức với tia UV.

Khi tiếp xúc với các tia cực tím trong thời gian dài, thủy tinh thể bị tổn thương và trở nên đục dần, dẫn đến tình trạng đục thủy tinh thể. Điều này gây giảm thị lực, khiến người bệnh cảm thấy như nhìn qua lớp kính mờ, và trong trường hợp nặng sẽ dẫn đến mù lòa nếu không được phẫu thuật kịp thời.

4. Nhanh lão hoá da

Tia UVA có bước sóng dài, xâm nhập sâu vào các lớp dưới da, phá hủy các sợi collagen và elastin, đây là hai yếu tố giúp da săn chắc và đàn hồi. Khi cấu trúc da bị suy yếu, sẽ dễ dàng xuất hiện các dấu hiệu lão hóa sớm như nếp nhăn, chảy xệ,… Đây là lý do tại sao nhiều người dù ở tuổi còn trẻ đã xuất hiện dấu hiệu lão hóa sớm.

Tình trạng lão hóa do các tia cực tím gây ra thường khó khắc phục, ngay cả với các liệu pháp chăm sóc da cao cấp.

5. Rối loạn sắc tố da

Tia UV kích thích các tế bào sản sinh melanin, một sắc tố tự nhiên giúp bảo vệ da bằng cách làm sạm da. Tuy nhiên, khi sản xuất quá nhiều melanin, da sẽ xuất hiện các vấn đề về sắc tố như nám, tàn nhang, và đốm nâu.

Ngoài ra, rối loạn sắc tố còn khiến da dễ bị tổn thương hơn dưới ánh nắng, gây nên một vòng luẩn quẩn giữa việc tăng sắc tố và tác động của tia UV.

Lợi ích của tia UV đối với cơ thể và đời sống

Tia UV thường bị gắn mác “độc hại”, nhưng trên thực tế loại tia này vẫn có những ứng dụng tích cực trong một số trường hợp.

• Hỗ trợ tổng hợp Vitamin D: Phơi nắng dưới tia UV sẽ kích hoạt quá trình tổng hợp Vitamin D, giúp cơ thể hấp thụ canxi và phốt pho, hỗ trợ phát triển xương, duy trì miễn dịch và tham gia vào quá trình tạo máu.
• Cải thiện tâm trạng và sức khỏe tinh thần: Ánh nắng mặt trời không chỉ tốt cho sức khỏe mà còn tốt cho tâm trí. Khi tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên, cơ thể sẽ kích thích não bộ giải phóng hormone serotonin, từ đó giúp tăng năng lượng và khả năng tập trung.
• Điều trị một số bệnh da liễu: Tia UV có thể được ứng dụng có kiểm soát trong liệu pháp ánh sáng (phototherapy) để điều trị một số bệnh da liễu mãn tính như: Vảy nến, chàm, bạch biến.
• Diệt và khử trùng trong y tế: Tia UVC có thể phá hủy DNA, do đó nó được ứng dụng để diệt vi khuẩn và virus. Thường được dùng trong phòng khử khuẩn, khi xử lý nước sạch, và tiệt trùng dụng cụ y tế.

Dù tia UV có một vài giá trị, bạn cũng cần lưu ý rằng: Mọi lợi ích của tia UV đều đến từ việc tiếp xúc có kiểm soát và ở liều lượng thấp.

Phương pháp bảo vệ mắt hiệu quả khỏi tia UV

Mặc dù tia UV gần như có mặt ở mọi nơi, nhưng bạn vẫn có thể bảo vệ sức khỏe bản thân bằng một vài phương pháp dưới đây.

1. Đeo kính râm chống tia UV

Cách bảo vệ mắt đơn giản và hiệu quả nhất là đeo kính đạt chuẩn UV400 – loại kính có thể chặn 99  – 100% tia UVA và UVB. Khi chọn, hãy ưu tiên loại tròng kính chống tia UV 2 mặt để bảo vệ một cách toàn diện.

Ở phần sau của bài viết này, bạn sẽ biết đến những loại kính chống tia UV khác nhau để dễ dàng so sánh và chọn lựa.

2. Sử dụng kính đổi màu

Nếu bạn bị cận và cảm thấy phiền phức khi phải thay đổi luân phiên giữa kính cận và kính chống UV, thì tròng kính đổi màu là sản phẩm phù hợp. Loại kính này có khả năng tự động điều chỉnh mức độ trong suốt khi tiếp xúc với tia UV. Tức là khi đi ngoài trời nắng, màu kính sẽ đậm hơn giúp bạn không bị chói mắt và bảo vệ khỏi tia UV. Nhưng khi vào nhà hoặc khu vực bóng râm, kính sẽ tự động trong suốt để bạn dễ dàng nhìn rõ hơn.

Đây là giải pháp tiện lợi cho người mắc các tật khúc xạ và thường xuyên hoạt động ngoài trời.

Xem thêm: Tròng kính đổi màu có tốt không, có nên đeo thường xuyên?

3. Xây dựng chế độ ăn giàu dinh dưỡng

Dù chế độ ăn không thể ngăn chặn hoàn toàn tia UV, nó vẫn giúp cơ thể tăng sức đề kháng và giảm tổn thương tích lũy. Chế độ ăn giàu vitamin A, C, E và các chất chống oxy hóa như lutein và zeaxanthin sẽ giúp mắt khỏe mạnh hơn.

Bạn có thể bổ sung các chất này thông qua nhiều loại thực phẩm như cà rốt, cải bó xôi, ớt chuông, quả óc chó và các loại cá giàu omega-3 như cá hồi, cá thu,…

Các phân loại kính chống tia UV theo chuẩn quốc tế

Nếu trước đây bạn chỉ biết đến kính chống tia UV theo cách gọi chung, phần dưới đây sẽ giúp bạn phân biệt chúng theo từng nhóm chức năng cụ thể.

1. Phân loại theo Khả năng ngăn chặn bước sóng

Khả năng ngăn chặn bước sóng là thước đo quan trọng để bảo vệ võng mạc và thủy tinh thể. Ở nhóm phân loại này, cách nhận biết đơn giản là đọc nhãn thông số từ nhà sản xuất.

• UV 400: Đây là loại cao cấp. Những chiếc kính đạt chuẩn UV400 có thể ngăn chặn tất cả các tia sáng có bước sóng lên tới 400nm, bao gồm cả tia UVA và UVB. Hiểu đơn giản, loại kính này có thể chặn khoảng 99–100% tia UVA và UVB.
• 100% UVA/UVB: Nhiều người lầm tưởng nhãn này tương đương với UV 400. Thực chất không phải. Loại 100% UVA/UVB đôi khi đang đề cập đến tiêu chuẩn cũ, chặn đến 380nm. Nghĩa là có những tia UV trong dải 380nm – 400nm vẫn có thể lọt qua.
• Kính không đạt chuẩn UV: Đây là những loại kính chỉ lọc được một phần tia UVB hay còn gọi là tia gây cháy nắng. Nhưng lại bỏ qua tia UVA – loại tia nguy hiểm, xuyên sâu gây lão hóa mắt.

Một điều bạn cần bạn lưu ý đó là: Độ tối của tròng kính không liên quan đến mức độ chống tia UV. Những tròng kính trong suốt vẫn có khả năng cản tia UV cực tốt, nếu như được phủ lớp lọc chất lượng.

2. Phân loại theo Danh mục lọc

Theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 12312-1 do tổ chức ISO (International Organization for Standardization) đưa ra: Có 5 cấp độ bảo vệ của mắt kính, dựa trên khả năng hấp thụ ánh sáng và môi trường sử dụng.

Cấp độ	Mức độ xuyên sáng	Môi trường sử dụng phù hợp
Cat 0	80% – 100%	Kính bảo hộ, kính thời trang dùng trong nhà hoặc trời tối
Cat 1	43% – 80%	Trời nhiều mây, ánh sáng yếu
Cat 2	18% – 43%	Trời nắng nhẹ, có thể sử dụng hằng ngày ở đô thị
Cat 3	8% – 18%	Đây là tiêu chuẩn phổ biến nhất. Dùng cho nắng gắt, đi biển hoặc lái xe ban ngày
Cat 4	3% – 8%	Mức độ cao, nắng cực độ, khi leo núi tuyết, sa mạc. Cần lưu ý không nên sử dụng khi lái xe vì quá tối

3. Phân loại theo Chất liệu tròng kính

Có 3 chất liệu phổ biến nhất khi làm kính chống tia UV. Mỗi chất liệu sẽ có khả năng chống tia UV khác nhau.

• Polycarbonate & Trivex: Nếu bạn muốn bảo vệ mắt hoàn toàn khỏi tia UV, hãy chọn kính làm từ chất liệu này. Chúng có khả năng chống 100% tia UV ở mức 400nm mà không cần thêm lớp phủ nào. Chất liệu này thường được sử dụng để làm kính thể thao hoặc kính trẻ em.
• High-Index (Chiết suất cao): Những tròng kính mỏng của người có độ cận cao thường được tích hợp sẵn khả năng chống tia UV trong phôi kính, và hầu hết chúng đều đạt chuẩn UV 400.

CR-39 (Nhựa thường): Đây là chất liệu phổ biến và giá thành cũng bình dân. Tuy nhiên thì khả năng chống tia UV của nó không quá tối ưu. Chất liệu này chỉ hấp thụ mạnh những tia UV dưới 350nm và sẽ để lọt phần UV từ 350-400nm. Nếu muốn đạt chuẩn UV400 thì kỹ thuật viên bắt buộc phải thêm lớp phủ UV chuyên dụng.

4. Phân loại theo Công nghệ hỗ trợ

Nếu bạn đang tìm kiếm chiếc kính nhiều hơn một công năng, thì hiện nay đã có những loại vừa chống tia UV vừa có thêm tính năng bổ trợ.

• Kính Phân cực (Polarized): Polarized và UV 400 là hai tính năng độc lập, một chiếc kính phân cực không tự động có khả năng chống tia UV. Nhưng nếu bạn chọn kính kết hợp Polarized và UV 400 thì vẫn hoàn toàn có thể. Loại kính này còn triệt tiêu ánh sáng chói phản xạ từ mặt đường, mặt nước. Đây là chiếc kính hợp với người thường xuyên lái xe hoặc hoạt động ngoài trời gần mặt nước.
• Kính Đổi màu (Photochromic): Bạn bị cận và bạn ngại đổi giữa kính cận và kính mát? Nếu vậy kính đổi màu là dành cho bạn. Loại này đặc biệt ở chỗ: Tự động tối sầm khi ra nắng và tiếp xúc với tia UV, nhưng lại trong suốt khi vào nhà. 
• Kính Tráng gương (Mirrored): Loại kính này vừa phản xạ nhiệt, vừa phản xạ ánh sáng ra khỏi mắt. Giúp làm dịu đôi mắt, rất hữu dụng trong môi trường nắng cực gắt.

Lý giải những hiểu lầm thường gặp về tia UV

Đến đây, bạn đã có cái nhìn tổng quan về tia UV. Nếu vẫn còn một số băn khoăn, bạn có thể xem phần giải đáp ngắn dưới đây.

1. Tia UV và tia cực tím có phải là một không?

Tia UV là cách viết tắt của Ultraviolet, trong tiếng Việt thường được gọi là tia cực tím.

• Ultra nghĩa là “vượt quá”
• Violet nghĩa là “màu tím”

Bản chất tia cực tím là một dạng bức xạ điện từ có bước sóng ngắn hơn ánh sáng nhìn thấy, nhưng lại dài hơn tia X. Vì loại tia này nằm ngoài dải quang phổ mà mắt người có thể nhìn được, vượt qua khỏi màu tím nên ta gọi nó là tia cực tím.

2. Trời râm hoặc nhiều mây có còn tia UV không?

Đây là hiểu nhầm mà nhiều người gặp phải. Sự thật là khi trời râm vẫn có tia UV. 

Theo Skin Cancer Foundation, có tới 80% tia UV vẫn xuyên qua được đám mây mỏng và sương mù.

Điều đáng quan ngại hơn là: Trong điều kiện mây rải rác, hiệu ứng tăng cường UV do mây (cloud enhancement effect) còn có thể làm tăng cường độ của tia UV mạnh hơn cả khi trời quang đãng. Một số nghiên cứu ghi nhận mức tăng này lên đến 25% cường độ UV và tổn thương DNA tới 40%.

Vì thế, ngay cả khi cảm thấy trời mát mẻ không có nắng, bạn cũng đừng chủ quan vì mắt bạn vẫn đang “hứng” một lượng bức xạ đáng kể.

3. Kính râm màu tối có đồng nghĩa với chống tia UV tốt không?

“Anh tưởng kính càng tối thì càng chống tia UV?” – Anh Lâm 37 tuổi, founder của một startup, thắc mắc khi đến Kính Hải Triều. Thật ra không riêng anh Lâm, đây là lỗi chúng tôi rất thường xuyên gặp khi tư vấn cho khách.

Dưới góc độ quang học: Kính râm màu tối không đồng nghĩa với chống UV tốt.

Kính màu tối chỉ có tác dụng giảm độ chói. Nếu muốn chống tia UV thì chiếc kính đó phải được phủ thêm lớp bảo vệ, hoặc là được làm từ vật liệu chống tia UV như trong phần “Phân loại theo Chất liệu tròng kính” tôi đã chia sẻ ở trên.

Với những chiếc kính tròng tối màu, đồng tử của bạn sẽ tự động giãn ra do hiện tượng trời tối giả lập. Khi đó, thay vì được bảo vệ, thì đôi mắt của bạn lại mở to và để tia UV có thể xâm nhập vào.

Tia UV không chờ bạn chuẩn bị kỹ mới “ra đòn”. Hiểu đúng về chúng là bước đầu, nhưng bảo vệ đôi mắt mỗi ngày mới là điều thực sự quan trọng. Nếu bạn chưa chắc chiếc kính đang đeo có đạt chuẩn UV400 không, hãy ghé Kính Hải Triều để được tư vấn miễn phí.

Thu Mai